Odpowiedzialność prawna osób stosujących przemoc

Przemoc domowa to poważne naruszenie praw człowieka i jest traktowana przez polskie prawo jako czyn godny potępienia i wymagający zdecydowanej reakcji ze strony państwa.

W Polsce kwestie przeciwdziałania przemocy domowej reguluje przede wszystkim ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1673 – dalej uoppd). Warto podkreślić, że nie jest to jedyny akt prawny, w którym przewidziano konsekwencje prawne wobec osób stosujących przemoc.

Poza wspomnianą wyżej ustawą należy wspomnieć chociażby o odpowiedzialności, która wynika z:

• ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 383 – dalej k.k.),
• ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 z późn. zm. – dalej k.c.),
• ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809 z późn. zm. – dalej k.r.o.).

Odpowiedzialność na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej

Analizując przepisy ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej, warto zwrócić uwagę, że wobec osób stosujących przemoc domową podejmowane są działania mające ograniczyć ich kontakt z osobami doznającymi przemocy domowej.

Osoby stosujące przemoc mogą być także kierowane do udziału w programach korekcyjno-edukacyjnych oraz psychologiczno-terapeutycznych.

Celem programów jest rozwijanie umiejętności samokontroli, rozwiązywania problemów bez stosowania przemocy oraz powstrzymanie osoby stosującej przemoc domową przed dalszym krzywdzeniem innych osób. Programy są prowadzone w trybie grupowym lub indywidualnym przez specjalistów, w tym psychologów, pedagogów, terapeutów i psychoterapeutów w dziedzinie przeciwdziałania przemocy domowej.

Osoba stosująca przemoc jest kierowana do programów przez zespół interdyscyplinarny na wniosek grupy diagnostyczno-pomocowej i ma obowiązek:

• zgłosić się do uczestnictwa w programach i dostarczyć grupie diagnostyczno-pomocowej zaświadczenie o tym fakcie,
• ukończyć programy w terminach określonych przez podmiot, który je realizuje,
• dostarczyć grupie diagnostyczno-pomocowej zaświadczenie o ich ukończeniu.

Co, jeśli osoba stosująca przemoc nie zgłosi się lub nie ukończy programu?

Jeśli osoba stosująca przemoc nie zgłosi się do udziału w programie lub go nie ukończy, ponosi odpowiedzialność za wykroczenie, o którym mowa w art. 66c ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz.U. z 2023 r. poz. 2119).

Zawiadomienie o popełnieniu wykroczenia składa zespół interdyscyplinarny na wniosek grupy diagnostyczno-pomocowej. Odpowiedzialność za niewykonanie obowiązków jest jednak możliwa tylko wtedy, gdy zachowanie osoby stosującej przemoc ma charakter uporczywy. Uporczywość zachowania jest rozumiana jako pewna powtarzalność, trwałość w czasie, świadczącą o negatywnym nastawieniu psychicznym do nałożonych obowiązków i wyraźnej niechęci do ich realizacji.

Obowiązki wymienione w ustawie są zachowaniami o jednorazowym charakterze, więc w praktyce to właśnie odpowiednio długie zwlekanie z ich realizacją będzie przesądzać o ustaleniu uporczywości ich niewykonywania. Natomiast w przypadku ukończenia programu korekcyjno-edukacyjnego, znaczenie ma również przebieg uczestnictwa w takim programie, mimo że obowiązek został określony jako ukończenie takiego programu, a nie tylko udział w nim.

Zakaz zbliżania się i zakaz kontaktowania się

Warto zwrócić uwagę na rozwiązania prawne, które mają na celu zwiększenie bezpieczeństwa osób doznających przemocy. Zostały one określone w art. 11a i 11aa ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Jeżeli osoba stosująca przemoc domową mieszka razem z osobą, której tę przemoc wyrządza, a jej zachowanie sprawia, że wspólne zamieszkiwanie staje się szczególnie trudne lub uciążliwe, osoba doznająca przemocy może zwrócić się do sądu. Sąd może zobowiązać osobę stosującą przemoc do opuszczenia mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakazać zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia.

Osoba doznająca przemocy domowej może również wystąpić do sądu o wydanie zakazu zbliżania się do niej na określoną odległość lub zakazu kontaktowania się z nią. Takie środki mogą zostać zastosowane wtedy, gdy zachowanie osoby stosującej przemoc stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy.

Osoba doznająca przemocy domowej może również zwrócić się do sądu o wydanie zakazu kontaktowania się z nią, jeśli osoba stosująca przemoc nęka ją za pomocą środków komunikacji elektronicznej, takich jak telefon, wiadomości tekstowe, komunikatory internetowe czy media społecznościowe. Taki zakaz może zostać wydany, gdy zachowanie osoby stosującej przemoc wywołuje u osoby pokrzywdzonej uzasadnione poczucie zagrożenia, poniżenia lub cierpienia albo w istotny sposób narusza jej prywatność.

Jeżeli osoba doznająca przemocy uczęszcza do szkoły, placówki oświatowej, opiekuńczej lub artystycznej, uprawia sport lub pracuje, może wystąpić do sądu o zakaz wstępu do tych miejsc dla osoby stosującej przemoc. Dotyczy to sytuacji, gdy zachowanie osoby stosującej przemoc stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy.

Odpowiedzialność przewidziana w prawie karnym

Kodeks karny przewiduje wiele możliwości ukarania osób stosujących przemoc domową. Przepis art. 207 k.k. stanowi podstawową normę chroniącą osoby najbliższe przed długotrwałym i systematycznym znęcaniem się. W praktyce jego stosowanie uzupełniają inne regulacje odnoszące się do przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej i ekonomicznej. Odpowiedzialność karna w tym zakresie ma nie tylko wymiar represyjny, lecz również prewencyjny – stanowi narzędzie ochrony najsłabszych członków rodziny przed przemocą i poniżeniem.

Art. 207 §1 k.k. przewiduje odpowiedzialność karną za znęcanie się fizyczne lub psychiczne nad osobą najbliższą, osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy. Czyn ten zagrożony jest karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Katalog zachowań objętych pojęciem „znęcania się” jest szeroki i obejmuje zarówno przemoc fizyczną (np. bicie, szarpanie, duszenie), jak i psychiczną (np. zastraszanie, poniżanie, izolowanie, kontrolowanie).

W przypadku znęcania się nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny przewidziana jest odpowiedzialność w postaci kary pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

W § 2 ustawodawca przewiduje surowszą odpowiedzialność – od roku do 10 lat pozbawienia wolności – w przypadku, gdy znęcanie się odbywa się ze szczególnym okrucieństwem. Natomiast § 3 penalizuje sytuacje, w których znęcanie się doprowadza do śmierci ofiary – sprawca podlega wówczas karze od 5 do 15 lat pozbawienia wolności albo 25 lat pozbawienia wolności.

Warto zauważyć, że art. 207 k.k. penalizuje zachowanie długotrwałe lub powtarzalne, choć nie jest wykluczone pociągnięcie do odpowiedzialności również za jednorazowy, lecz wyjątkowo intensywny akt przemocy, jeśli wykazuje cechy znęcania się.

Inne przepisy Kodeksu karnego związane z przemocą domową

Choć art. 207 k.k. jest główną podstawą prawną penalizacji przemocy domowej, to w praktyce sprawcy takich przestępstw często odpowiadają także na podstawie innych przepisów Kodeksu karnego, w zależności od konkretnego zachowania i jego skutków.

• Art. 156 i 157 k.k. – Spowodowanie ciężkiego lub średniego uszczerbku na zdrowiu. Przemoc fizyczna, która skutkuje trwałym uszczerbkiem na zdrowiu (np. złamania, rany, trwałe zeszpecenie), może stanowić przestępstwo niezależne od znęcania się. Sprawca może wówczas odpowiadać równolegle na podstawie tych przepisów.
• Art. 190 k.k. – Groźby karalne.
• Art. 191 k.k. – Zmuszanie do określonego zachowania. Dotyczy sytuacji, w których sprawca stosuje przemoc lub groźbę w celu wymuszenia określonego zachowania, np. podpisania dokumentów, opuszczenia mieszkania, czy zaprzestania kontaktów z inną osobą.
• Art. 197 k.k. – Zgwałcenie. W relacjach domowych, także małżeńskich, może dojść do sytuacji, w których sprawca przemocą lub groźbą doprowadza osobę najbliższą do podjęcia czynności seksualnej. Tego rodzaju czyny są również penalizowane i nie są usprawiedliwione istnieniem więzi rodzinnej czy małżeńskiej.
• Art. 190a k.k. – Uporczywe nękanie.

To oczywiście jedynie przykłady. Przemoc domowa jest zjawiskiem bardzo złożonym, więc nie są wykluczone zachowania, które wyczerpują znamiona innych przestępstw Kodeksu karnego.

Odpowiedzialność przewidziana w prawie cywilnym

O ile w prawie karnym działania osoby stosującej przemoc mogą prowadzić do orzeczenia kary pozbawienia wolności, o tyle prawo cywilne koncentruje się na ochronie dóbr osobistych, przywracaniu stanu zgodnego z prawem, a także rekompensacie szkód wyrządzonych przemocą.

Odpowiedzialność cywilna osoby stosującej przemoc domową może mieć zatem kilka wymiarów: od ochrony dóbr osobistych, przez zobowiązanie do zapłaty odszkodowania i zadośćuczynienia, aż po interwencję w stosunki majątkowe i rodzinne.

Ochrona dóbr osobistych – art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego

Podstawową formą odpowiedzialności cywilnej osoby dopuszczającej się przemocy domowej jest naruszenie dóbr osobistych, takich jak:

• zdrowie,
• wolność,
• nietykalność cielesna,
• cześć i godność osobista,
• prywatność życia rodzinnego,
• wizerunek,
• tajemnica korespondencji.

Dobra osobiste są ściśle związane z godnością i wolnością jednostki, a prawo cywilne zapewnia im ochronę niezależnie od ochrony karnej. W przypadku przemocy domowej najczęściej naruszane są: zdrowie (fizyczne i psychiczne), wolność, godność oraz prywatność życia rodzinnego. Zgodnie z art. 23 i 24 k.c., ten, czyje dobro osobiste zostało zagrożone lub naruszone cudzym działaniem, może żądać:

• zaniechania tego działania (np. zakaz kontaktowania się),
• usunięcia skutków naruszenia (np. przeprosiny),
• zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę (art. 448 k.c. w zw. z art. 24 § 1 k.c.),
• odszkodowania, jeśli naruszenie dóbr osobistych wywołało szkodę majątkową (np. koszty leczenia, utrata pracy).

Zadośćuczynienie w sprawach przemocy domowej ma charakter finansowej rekompensaty za cierpienie psychiczne i fizyczne. Sąd przy jego ustalaniu bierze pod uwagę m.in. intensywność i czas trwania przemocy, skutki zdrowotne oraz sytuację życiową pokrzywdzonego.

Odpowiedzialność odszkodowawcza – art. 415 i n. k.c.

Osoba stosująca przemoc może ponosić również odpowiedzialność deliktową (czyli za czyn niedozwolony), na podstawie ogólnych zasad z art. 415 i nast. k.c. Zgodnie z art. 415, kto z własnej winy wyrządził szkodę drugiej osobie, zobowiązany jest do jej naprawienia.

W kontekście przemocy domowej może to oznaczać konieczność:

• zwrotu kosztów leczenia (np. wizyt lekarskich, psychoterapii),
• naprawienia szkód majątkowych (np. zniszczenia mienia ofiary),
• pokrycia kosztów zmiany miejsca zamieszkania lub ochrony prawnej.

Odpowiedzialność odszkodowawcza wymaga udowodnienia winy, powstania szkody oraz związku przyczynowego między działaniem a szkodą.

Odszkodowanie to przede wszystkim finansowa rekompensata za doznaną szkodę majątkowa. Obok niej funkcjonuje również zadośćuczynienie (art. 448 k.c. w zw. z art. 24 k.c.).

Zadośćuczynienie to finansowa rekompensata za doznaną krzywdę niemajątkową, czyli cierpienie, upokorzenie, stres, lęk czy depresję, która jest konsekwencją doznawanej przemocy.

Warunki uzyskania zadośćuczynienia:

• musi dojść do naruszenia dobra osobistego (np. zdrowia, godności),
• zachowanie sprawcy musi być bezprawne i zawinione,
• krzywda musi być realna i odczuwalna.

Wysokość zadośćuczynienia ustala sąd, biorąc pod uwagę:

• długotrwałość i intensywność przemocy,
• skutki dla zdrowia psychicznego i fizycznego,
• sytuację życiową osoby doznającej przemocy,
• zachowanie osoby stosującej przemoc (np. skrucha, dalsze groźby),
• społeczną szkodliwość czynu.

Ochrona dóbr osobistych oraz możliwość dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia są kluczowym narzędziem cywilnoprawnej odpowiedzialności osoby stosującej przemoc domową. Prawo cywilne pozwala nie tylko zrekompensować cierpienie osoby doznającej przemocy, ale także zadziałać prewencyjnie.

Sądy coraz częściej i odważniej korzystają z tych narzędzi, ponieważ dostrzegają wagę przemocy domowej jako naruszenia podstawowych praw człowieka. Odpowiedzialność cywilna pełni zatem ważną rolę uzupełniającą wobec postępowania karnego. Wzmacnia ochronę prawną i osobistą osób pokrzywdzonych.

Odpowiedzialność przewidziana w prawie rodzinnym i opiekuńczym

Na gruncie prawa rodzinnego, przemoc domowa skutkuje szeregiem konsekwencji mających na celu ochronę osób najbliższych (zwłaszcza dzieci) oraz przywrócenie spokoju i bezpieczeństwa w rodzinie.

Prawo rodzinne przewiduje konkretne mechanizmy interwencji w przypadku przemocy, zarówno w zakresie władzy rodzicielskiej, kontaktów z dziećmi, jak i w zakresie wspólnego mieszkania małżonków czy opieki nad osobami małoletnimi.

Ingerencja we władzę rodzicielską

Jedną z naczelnych zasad prawa rodzinnego jest zasada dobra dziecka (art. 3 k.r.o.). Wszelkie decyzje sądów rodzinnych muszą uwzględniać przede wszystkim interes dziecka – jego bezpieczeństwo, rozwój emocjonalny, psychiczny i społeczny. Przemoc domowa, zarówno fizyczna, psychiczna, jak i ekonomiczna, jest uznawana za rażące naruszenie obowiązków rodzicielskich oraz zjawisko, które zagraża dobru dziecka. Rodzice mają obowiązek wychowywać dziecko z poszanowaniem jego godności i praw (art. 95 § 3 k.r.o.). Przemoc wobec dziecka jest jawnym naruszeniem tego obowiązku.

Sądy rodzinne mogą ingerować w sposób sprawowania opieki, wydawać zarządzenia opiekuńcze, a nawet zarządzić umieszczenie dziecka poza rodziną, jeśli jego dobro jest poważnie zagrożone. Uznaje się, że jeśli dziecko jest świadkiem przemocy, to jest to równoznaczne z przemocą psychiczną wobec dziecka. Uznaje się, że dzieci, które wychowują się w atmosferze lęku, agresji, chaosu emocjonalnego i kontroli doświadczają trwałych szkód w rozwoju. Z tego powodu sądy rodzinne podejmują działania, nawet jeśli sprawca przemocy nie skrzywdził dziecka bezpośrednio.

Jednym z najważniejszych mechanizmów reagowania na przemoc domową w rodzinie jest ingerencja sądu we władzę rodzicielską. W zakresie tych rozwiązań sąd opiekuńczy może w szczególności:

• ograniczyć władzę rodzicielską (art. 109 § 2 k.r.o.) – np. poprzez zobowiązanie do uczestnictwa w terapii, zakaz kontaktów z dzieckiem, zobowiązanie do współpracy z asystentem rodziny lub wprowadzenie nadzoru kuratorskiego;
• zawiesić władzę rodzicielską – jeśli przemijające okoliczności (np. tymczasowe aresztowanie) uniemożliwiają sprawowanie tej władzy;
• pozbawić władzy rodzicielskiej (art. 111 § 1 k.r.o.) – jeśli rodzic stosujący przemoc w sposób trwały i rażący narusza swoje obowiązki, np. znęca się nad dzieckiem lub jego drugim opiekunem.

Ograniczenie lub zakaz kontaktów z dzieckiem (art. 113–113⁴ k.r.o.)

Rodzic, który dopuszcza się przemocy wobec drugiego rodzica lub wobec dziecka, może mieć ograniczone lub całkowicie zakazane kontakty z dzieckiem, jeśli sąd uzna, że są one sprzeczne z jego dobrem.

Sąd może:

• ustalić kontakty pod nadzorem kuratora,
• dopuścić kontakty tylko w obecności drugiego opiekuna lub specjalisty,
• całkowicie zakazać kontaktów (art. 113⁴ k.r.o.) – w przypadkach, gdy nawet ograniczony kontakt mógłby narażać dziecko na traumę lub lęk.

To narzędzie jest szczególnie ważne w sytuacjach, gdy sprawca przemocy manipuluje dzieckiem, używa kontaktów do dalszego znęcania się nad drugą stroną lub stanowi zagrożenie psychiczne dla dziecka.

Rozwód z winy osoby stosującej przemoc (art. 56 k.r.o.)

Przemoc domowa stanowi podstawę do orzeczenia rozwodu z wyłącznej winy jednego z małżonków. Zgodnie z art. 56 § 1 i § 3 k.r.o., jeśli nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, a powodem tego rozkładu była przemoc jednego z małżonków, sąd może orzec rozwód z jego winy.

Może to mieć konsekwencje finansowe.

• Małżonek niewinny może domagać się alimentów od małżonka winnego (art. 60 § 2 k.r.o.), jeśli rozwód pogorszył jego sytuację materialną.
• Jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku rozwodowym orzeka także o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków.
• W sytuacjach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może nakazać jego eksmisję na żądanie drugiego małżonka.