Pięć twarzy stalkingu

Dlaczego warto znać typologię stalkerów? Bo nie każdy stalker działa z tych samych pobudek, a co za tym idzie – nie ma jednej skutecznej strategii obrony przed stalkingiem. 

 

 

Psychologowie Paul Mullen, Michele Pathé i Rosemary Purcell przeanalizowali ponad sto czterdzieści przypadków i opisali pięć podstawowych portretów sprawców stalkingu. A wiedza o tych typach pomaga rozpoznać motyw, lepiej zrozumieć, z kim mamy do czynienia, czego się spodziewać, oszacować ryzyko i dostosować reakcję. Inaczej odpowiemy osobie zakochanej, inaczej byłemu partnerowi pełnemu gniewu, a jeszcze inaczej zareagujemy na kogoś, kto skrupulatnie planuje napaść. 

 

1. Stalker odrzucony (rejected)– dramat niespełnionej bliskości

Najczęstszy typ, to osoba, która nie może pogodzić się z zakończeniem relacji wiążącej ją z nękaną partnerką lub partnerem. Ofiarą najczęściej jest ktoś, z kim stalkera łączyła więź intymna lub byli długoletni współpracownicy, przyjaciele. Zerwanie relacji czy zakończenie przyjaźni powoduje głębokie uczucie niesprawiedliwości, poniżenia i poczucie, że tej utraconej relacji nie da się zastąpić żadną inną. U sprawcy stalkingu ból z powodu odrzucenia przeplata się ze złością i gniewem. Osoba ta miota się między chęcią odzyskania utraconej osoby a żądzą zemsty na niej. W zachowaniu zauważalna jest niespójność, ciągła sinusoida między prośbą a groźbą. W efekcie stalker podejmuje różne działania, które jednego dnia będą wiązały się z wyznawaniem nękanej przez siebie osobie miłości, proszeniem o kolejną szansę i błaganiem o możliwość odbudowania bliskiej relacji, a kolejnego dnia będzie wyzywać i obrażać ofiarę czy używać gróźb w celu wywołania strachu i podporządkowania, by nie dopuścić do rozpadu związku. Przeżywane frustracje mogą przekształcić się w agresywne działania. Ryzyko stosowania przemocy i kontynuowania nękania jest w tym przypadku wysokie. 

 

Jak się obronić?

Kluczowa jest stanowczość i konsekwencja. Powiedz jasno i stanowczo, że relacja jest zakończona i nie będzie kontynuowana. Unikaj prób „łagodzenia” komunikatu – mogą być interpretowane jako szansa. Nie tłumacz się, nie usprawiedliwiaj – każdy kontakt przedłuża cykl nękania. Całkowicie wycofaj się z tej relacji. Nie odpowiadaj na żadne wiadomości, nie reaguj na zaczepki. Nawet wyrażenie złości czy prośby o spokój może zostać odebrane jako emocjonalna więź – a to dla stalkera „dowód”, że ma wpływ. Zabezpiecz swoje życie cyfrowe i fizyczne: zmień hasła do kont, ustaw prywatność w mediach społecznościowych. Zmień numer telefonu, jeśli jest taka potrzeba. Zmień codzienne trasy na uczelnię czy do pracy, rozważ monitoring domu/mieszkania. Zbieraj dowody i dokumentuj każdy incydent: zachowuj wiadomości, e-maile, zdjęcia, notuj daty i godziny prób kontaktu, obserwowania ciebie, gróźb itp. Rób zrzuty ekranu, nagrywaj głosowe wiadomości. Zrób z tego dziennik – nie tylko dla siebie, ale i dla policji, jeśli trzeba będzie powiadomić służby lub podjąć kroki prawne. Zadbaj o system wsparcia: poinformuj bliskich, współpracowników, sąsiadów – żeby wiedzieli, że mają nie wpuszczać osoby, która cię nęka do domu/biura. Pamiętaj, że w Polsce stalking jest przestępstwem (art. 190a Kodeksu karnego). Nie czekaj, aż sytuacja stanie się „naprawdę groźna” – zachowanie odrzuconego stalkera często eskaluje. Zgłoś sprawę na policję. Rozważ uzyskanie sądowego zakazu kontaktu lub zbliżania się. 

 

2. Stalker urażony (resentful)– walka „w imię sprawiedliwości”

To osoba, która czuje się głęboko zraniona, upokorzona czy niesprawiedliwie potraktowana i chce ukarać ofiarę za doznane upokorzenie. Koncentruje się na niepokojeniu, straszeniu, dręczeniu swojej ofiary, od której doznał krzywdy – realnej lub wyobrażonej. Charakterystyczne dla tego typu sprawcy jest to, że uważa się za ofiarę osoby, którą prześladuje. Dlatego w jego oczach wszelkie jego działania są usprawiedliwione. Napędza go złość, żal, czasem nienawiść i chęć odwetu, a niekiedy poczucie moralnej wyższości. Ponieważ prześladowca czerpie satysfakcję i poczucie mocy z faktu, że sprawuje nad swoją ofiarą władzę i kontrolę, to nękanie jej może trwać dość długo. Ryzyko eskalacji przemocy w tym przypadku jest oceniane od średniego do wysokiego. Ofiarą tego typu stalkera może być obecny partner, była partnerka, były współpracownik, sąsiad, uczeń, pacjent. 

 

Jak się obronić?

Milczenie to twój sojusznik. Nie wdawaj się w tłumaczenia ani spory. Nie próbuj go „uspokajać” ani „naprawiać relacji” – to tylko wzmacnia jego poczucie, że ma nad tobą władzę. Jego krzywda często ma charakter wyolbrzymiony lub urojeniowy – nie da się jej „wyjaśnić”. Nie odpowiadaj na prowokacje, ignoruj zaczepki, pasywno-agresywne komentarze, publiczne oczernianie. Zbieraj dowody: screeny wiadomości, zdjęcia, nagrania, wpisy w mediach społecznościowych. Notuj daty, godziny i formę nękania (np. e-mail, obserwowanie, publiczne zniesławianie). Zgłoś stalking służbom. Urażony stalker często działa na pograniczu mobbingu, zniesławienia, nękania psychicznego – warto działać zanim eskaluje. Rozważ działania prawne: pozew cywilny o naruszenie dóbr osobistych, zawiadomienie o zniesławieniu. Możesz wnioskować o zakaz kontaktu lub zbliżania się. 

 

3. Stalker poszukujący bliskości (intimacy seeker) – romantyk uwięziony w urojeniach

Najczęściej to osoba samotna, żyjąca w pewnej izolacji społecznej, a jednocześnie bardzo spragniona miłości i przyjaźni. Obiektem swojej atencji może uczynić osobę jej znaną, jak również osobę publiczną, wyobrażając sobie siebie w roli jej bliskiego przyjaciela czy nawet partnera. Dąży do zbudowania związku z osobą, która zupełnie nie jest tym zainteresowana – składa miłosne deklaracje, obdarowuje drobnymi prezentami. Z punktu widzenia stalkera fantazja o bliskiej relacji lub urojone przeświadczenie o jej istnieniu są lepsze niż świadomość nieistnienia w ogóle tego rodzaju więzi w jego życiu. Kurczowo chwyta się każdej pozytywnej odpowiedzi ze strony ofiary. Potrafi wysunąć zupełnie błędne wnioski o zainteresowaniu ze strony obiektu swoich uczuć na podstawie nic nieznaczących gestów, a jednocześnie ignoruje wszelkie sygnały, które świadczą o braku zainteresowania czy oznaki zniecierpliwienia lub niechęci. Ryzyko stosowania przemocy jest niskie lub umiarkowane, jednak natarczywość może trwać latami. Ten typ stalkera wykazuje dużą cierpliwość i nawet jeśli reaguje na odrzucenie chwilową rozpaczą lub gniewem, to szybko tłumaczy sobie, że droga do prawdziwej miłości nie zawsze jest łatwa, uspokaja się i kontynuuje wysiłki w celu zdobycia miłości czy przyjaźni. 

 

Jak się obronić?

Nie dawaj nadziei – nie odpowiadaj na wiadomości, listy, komentarze – nawet po to, by zaprzeczyć uczuciom, bo taka odpowiedź może być błędnie zinterpretowana jako „potwierdzenie więzi”. Każda reakcja może podsycać przekonanie o „głębokim porozumieniu”. Zablokuj wszelkie możliwe kanały kontaktu: media społecznościowe (zablokuj konta, ustaw prywatność), numer telefonu, e-mail. Jeśli osoba kontaktuje się przez inne osoby – poproś je o nieprzekazywanie żadnych informacji na twój temat. Zadbaj o swoją anonimowość i prywatność, ukryj dane w sieci (adres zamieszkania, miejsce pracy, lokalizacje na zdjęciach). Dokumentuj każdy incydent: zbieraj wszystkie wiadomości, notuj próby kontaktu, daty i miejsca pojawienia się stalkera. To może być kluczowy materiał dowodowy dla służb. Zgłoś sprawę na policję. W przypadku stalkera poszukującego bliskości, który nie przerywa działań mimo ignorowania i odmowy – masz podstawy do zgłoszenia. Możesz ubiegać się o sądowe środki ochrony, np. wniosek o zakaz zbliżania się i kontaktowania. 

 

 4. Stalker Nieudolny adorator (incompetent suitor) – nie czyta między wierszami

To osoba, która uporczywie zabiega o uwagę lub uczucia drugiej osoby, mimo że jej działania są nieodpowiednie, niechciane lub społecznie nieadekwatne. Pragnie romantycznego związku lub po prostu seksualnego kontaktu, jednak nie rozumie lub ignoruje sygnały odmowy świadczące o braku odwzajemnienia uczuć i dyskomfortu drugiej osoby. Ma trudności w nawiązywaniu relacji i komunikacji interpersonalnej, nie rozumie subtelności. Cechują ją niezłośliwe zachowania: wysyłanie wiadomości, podarunków, próby rozmowy, ponawianie zaproszeń czy niezręcznych komplementów – zwykle bez wyraźnych gróźb czy agresji. Działania wynikają raczej z niezręczności niż z wrogości, choć mogą być uciążliwe i naruszać prywatność. Taki stalker często idealizuje obiekt swoich uczuć i błędnie interpretuje swoje zachowania jako romantyczne lub nieszkodliwe, mimo że są odbierane jako nachalne i niepokojące. Nękanie ze strony nieudolnego admiratora jest dość krótkie, a ryzyko użycia przemocy niskie. Kiedy wreszcie usłyszy odmowę wprost, często wycofuje się ze wstydem.  

 

Jak się obronić?

Wyznacz wyraźną granicę i sformułuj jasny, jednoznaczny komunikat bez tłumaczenia się („Nie jestem zainteresowana relacją”) i zmień temat rozmowy. Konsekwentnie nie odpowiadaj na wiadomości, maile, zaczepki. Jeśli kontakt się powtarza – zmień ustawienia prywatności w mediach społecznościowych, zablokuj numer telefonu, adres e-mail, konta społecznościowe. Jeśli to nie zadziała – zgłoś sprawę policji. 

 

5. Stalker Drapieżca (predator) – przygotowanie do napaści

To najgroźniejszy i najbardziej niepokojący typ stalkera. Jego działania nie wynikają z zakochania, potrzeby relacji czy emocjonalnej dezorientacji, lecz z chłodnej kalkulacji, chęci dominacji nad ofiarą i seksualnej gratyfikacji. Działa intencjonalnie i może być realnym zagrożeniem dla życia i zdrowia. Jego celem jest rzeczywista napaść, a nie samo wystraszenie swojej potencjalnej ofiary, w związku z czym przez długi czas może ona nie zdawać sobie sprawy, że jest obserwowana i zagrożona. Stosuje dość wąski wachlarz form prześladowania, który ogranicza się do podglądania, śledzenia, włamań i wtargnięć na teren prywatny przyszłej ofiary. Gdy zbiera na jej temat informacje – adres, plan dnia, rytuały, słabe punkty – działa niezwykle dyskretnie: unika bezpośredniego kontaktu, woli obserwować i działać z ukrycia. Testuje jej granice i buduje przewagę psychiczną. Czerpie satysfakcję z planowania ataku na ofiarę, która się tego nie spodziewa, a także z wyobrażania sobie napaści. Jest szczególnie niebezpieczny, ponieważ początkowo „niewidzialny” z czasem może przejść od śledzenia do otwartego ataku. 

 

Jak się obronić?

W sytuacji zagrożenia przede wszystkim nie lekceważ własnej intuicji. Nie ignoruj sygnałów typu: częsta obecność pod domem, śledzenie, notoryczne „przypadkowe” spotkania. Traktuj zagrożenie poważnie – od razu działaj. Ten typ stalkera nie „szuka kontaktu” ani „relacji” – on zbiera informacje, planuje i testuje. Ryzyko eskalacji przemocy i napaści jest bardzo wysokie, to realne zagrożenie życia i zdrowia. Zbieraj i zabezpieczaj dowody: zapisuj godziny, miejsca, sytuacje, w których zauważyłaś, że ktoś cię obserwuje. Zabezpiecz nagrania, zdjęcia, notuj numery rejestracyjne pojazdów. Zadbaj o bezpieczeństwo fizyczne: jeśli to konieczne zainstaluj kamery w domu, czujniki ruchu, dodatkowe zamki, zabezpieczenia okien. Unikaj samotnych powrotów, zmieniaj trasy, korzystaj z eskorty znajomych, szczególnie po zmroku. Ogranicz dostęp do informacji o sobie: zmień ustawienia prywatności na portalach społecznościowych, nie udostępniaj lokalizacji, nie publikuj planów dnia. Rozważ zdjęcie danych z publicznych rejestrów (np. CEIDG, jeśli prowadzisz działalność). Poinformuj bliskich, współpracowników, sąsiadów i ochronę (w pracy, bloku), że możesz być śledzona. Poproś o reagowanie na podejrzaną obecność nieznajomego w twoim otoczeniu. Rozważ przejściową zmianę trybu życia – tymczasowa zmiana miejsca zamieszkania, praca zdalna – dopóki nie poczujesz się bezpiecznie. Koniecznie zgłoś sprawę na policję – opowiedz o podejrzeniach, przedstaw zebrane dowody. Podkreśl, że czujesz się zagrożona, a zachowania mają charakter nękania lub przygotowywania napaści. Skonsultuj sytuację z prawnikiem, aby sprawdzić, jakie masz możliwości działań prawnych. Im szybciej zareagujesz, tym większa szansa na uniknięcie tragedii..  

 

Pamiętaj, że to nie twoja wina, że ktoś przekracza twoje granice. Masz prawo do spokoju, prywatności, bezpieczeństwa. I masz prawo powiedzieć „stop” – bez tłumaczenia się i bez poczucia winy. Pamiętaj: to nie ty jesteś odpowiedzialna/-y za emocje stalkera. Masz prawo odciąć się, nie tłumaczyć się z tej decyzji, nie pocieszać. Twoje bezpieczeństwo i spokój są priorytetem. 

Ważne, abyś zadbał/-a o siebie psychicznie. Doświadczenie śledzenia i poczucie bycia w potrzasku jest emocjonalnie wyczerpujące, wywołuje silny stres, lęk, bezsenność, a nawet PTSD. Wsparcie psychologiczne (indywidualne lub grupowe) może być kluczowe w odzyskiwaniu kontroli nad własnym życiem. Skontaktuj się z organizacją dla osób pokrzywdzonych przestępstwem, która może pomóc w działaniach prawnych. 

 

Bibliografia:

Woźniakowska-Fajst, D. (2019). Stalking i inne formy przemocy emocjonalnej. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego 

https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/ajp.156.8.1244