Zaburzenia osobowości – fakty, mity i droga do pomocy

Z tego artykułu dowiesz się:
- jak zdefiniować osobowość,
- na czym polega zaburzenie osobowości,
- jakie są rodzaje zaburzeń osobowości,
- kto i w jaki sposób diagnozuje zaburzenie osobowości,
- jakie są metody leczenia zaburzeń osobowości.
Otrzymanie diagnozy zaburzeń osobowości może budzić różne wątpliwości i obawy oraz pokusę, by zaczerpnąć informacji z internetu. Jednak możemy natrafić na nierzetelne informacje, które tylko pogłębią nasz niepokój. Z artykułu dowiesz się, kto i w jaki sposób może pomóc w tej sytuacji, ale też zdobędziesz niezbędną wiedzę dotyczącą zaburzeń osobowości.
W ostatnich latach możemy obserwować, jak wraz z popularyzowaniem wiedzy psychologicznej zwiększa się świadomość społeczna dotycząca różnych zaburzeń zdrowia psychicznego. Niestety, wiele osób mierzących się z tego typu trudnościami, wciąż zmaga się z niezrozumieniem otoczenia oraz stygmatyzacją. Otrzymanie diagnozy zaburzeń osobowości może budzić różne wątpliwości i obawy. Co gorsza, internet pełen jest uproszczonych pseudo-diagnoz, porad i mitów, które funkcjonują obok rzetelnych psychoedukacyjnych treści. Pojawia się także pokusa diagnozowania samego siebie, partnerów, znajomych czy nawet osób publicznych na podstawie informacji zaczerpniętych z sieci. Warto podchodzić z dystansem do osób, które publikują różne treści na ten temat i sprawdzać, czy mają do tego odpowiednie kompetencje i kwalifikacje. Pamiętaj: diagnozę zaburzeń osobowości może postawić specjalista zdrowia psychicznego (psychiatra, psycholog lub psychoterapeuta). A co, jeśli podejrzewam u siebie takie zaburzenie albo ja lub ktoś mi bliski otrzymał taką diagnozę?
Zaburzenia osobowości – co to właściwie znaczy?
Osobowością nazywamy stosunkowo trwałe cechy, dyspozycje i wzorce myślenia, zachowywania się, nawiązywania relacji z innymi oraz przeżywania emocji, decydujące o tym, jak reagujemy na otaczający nas świat. Osobowość człowieka kształtuje się intensywnie w okresie dzieciństwa, adolescencji oraz wczesnej dorosłości. Oczywiście, osobowość dorosłego może ulegać pewnym zmianom w trakcie całego życia, ale są to raczej delikatne wahania w jedną lub drugą stronę niż gwałtowne zmiany (takie radykalne zmiany – na przykład gdy osoba wysoce towarzyska i ekstrawertyczna staje się nagle osobą wycofaną społecznie i zamkniętą w sobie – powinny nas niepokoić i skłaniać do konsultacji z lekarzem psychiatrą lub psychologiem).
Czasami, na skutek różnych doświadczeń w wieku rozwojowym lub predyspozycji genetycznych, osobowość kształtuje się w sposób nieprawidłowy – czyli taki, który w znacznym stopniu utrudnia codzienne funkcjonowanie, pracę, wchodzenie w relacje z innymi ludźmi albo życie zgodnie z normami społecznymi właściwymi dla danej kultury. W takiej sytuacji możemy mówić o zaburzeniu osobowości. Jest ono czymś względnie stałym w trakcie dorosłego życia, chociaż jego objawy mogą zmieniać swoje nasilenie wraz z upływem czasu, nowymi doświadczeniami oraz podejmowanym leczeniem.
Najnowsza klasyfikacja chorób ICD-11 wskazuje, że są sytuacje, gdy osoba, która spełnia kryteria zaburzeń osobowości we wczesnej dorosłości, w późniejszym wieku już ich nie spełnia z powodu zmniejszenia się nasilenia objawów. Zaburzeń osobowości nie można rozpoznać u dziecka, ponieważ wciąż jest ono w procesie intensywnego rozwoju i zmian. Jednak niektóre wzorce zachowania mogą być widoczne dość wcześnie. Gdy dzieci lub nastolatkowie wykazują takie cechy, mówimy o nieprawidłowo kształtującej się osobowości.
Diagnoza oraz rodzaje zaburzeń osobowości
Diagnozy psychiatryczne w Polsce stawiane są zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Chorób ICD, aktualizowaną na podstawie wyników badań oraz obserwacji klinicznych. Obecnie wprowadzana jest najnowsza wersja klasyfikacji ICD-11. W związku z tym ulegnie zmianie sposób diagnozowania zaburzeń osobowości w Polsce.
Według klasyfikacji ICD-10 zaburzenia osobowości rozpoczynają się w dzieciństwie lub adolescencji i są obecne w dorosłości. Objawiają się nieelastycznymi sposobami reagowania na liczne sytuacje życiowe i społeczne. Wzorce zachowania, myślenia, odczuwania i budowania relacji z innymi znacząco odbiegają od powszechnie występujących w danych warunkach społeczno-kulturowych. Nie są skutkiem uszkodzenia mózgu lub innego zaburzenia zdrowia psychicznego. Przeważnie wiążą się z doświadczaniem stresu i dyskomfortu oraz trudnościami w sytuacjach społecznych. W klasyfikacji ICD-10 wyodrębnione zostały następujące rodzaje zaburzeń osobowości:
- osobowość paranoiczna – charakteryzuje się między innymi dużą wrażliwością na sygnały odrzucenia lub niepowodzenia, tendencją do uporczywego chowania urazy oraz zwiększoną podejrzliwością względem innych osób i ich zamiarów;
- osobowość schizoidalna – objawia się wycofaniem z życia społecznego, izolowaniem się, brakiem bliskich relacji i brakiem odczuwania potrzeby ich budowania, ograniczoną zdolnością do wyrażania zarówno pozytywnych, jak i negatywnych emocji, tendencją do fantazjowania i introspekcji, chłodem emocjonalnym, obojętnością na pochwały i krytykę oraz niezważaniem na normy i konwencje społeczne;
- osobowość dyssocjalna – diagnozowana wówczas, gdy zachowania osoby znacząco odbiegają od norm społecznych i wskazują między innymi na brak zdolności do przeżywania poczucia winy oraz na nieliczenie się z uczuciami innych, niską zdolność do tolerowania frustracji; osoby z osobowością dyssocjalną mogą nie mieć trudności z nawiązywaniem relacji, ale mają problem z utrzymaniem trwałych związków;
- osobowość chwiejna emocjonalnie – charakteryzuje się niestabilnością emocjonalną oraz tendencją do zachowań impulsywnych; wyróżnia się typ impulsywny oraz typ borderline (ten drugi może objawiać się ponadto zaburzeniami w obszarze obrazu samego siebie, swoich celów i preferencji, tendencją do tworzenia niestabilnych, intensywnych związków, podejmowaniem wysiłków mających na celu uniknięcie porzucenia, zachowaniami autoagresywnymi oraz chronicznym uczuciem pustki);
- osobowość histrioniczna – charakteryzuje się płytkimi i zmiennymi stanami emocjonalnymi, teatralnością i przesadną ekspresją uczuć, zaabsorbowaniem wyglądem fizycznym oraz pragnieniem bycia w centrum uwagi;
- osobowość anankastyczna – wiąże się między innymi z nadmierną ostrożnością, tendencją do perfekcjonizmu utrudniającego wykonywanie zadań, silnym przywiązaniem do reguł, szczegółów, zasad, sztywnością i uporem;
- osobowość lękliwa (unikająca) – osoby z tym typem osobowości przeżywają ciągły niepokój i napięcie, czują się nieatrakcyjne, mogą też unikać kontaktów z ludźmi ze względu na lęk przed krytyką lub odrzuceniem;
- osobowość zależna – diagnozowana u osób, które wolą oddawać odpowiedzialność za podejmowanie decyzji innym, boją się opuszczenia, większą wagę przykładają do potrzeb innych niż do własnych i mają trudności ze stawianiem innym wymagań i granic.
Warto pamiętać, że powyższe opisy są tylko skrótem – nie są całościowym opisem objawów i kryteriów diagnostycznych żadnego z zaburzeń. Dodatkowo w ICD-10 wymienione są inne określone zaburzenia osobowości, takie jak na przykład osobowość niedojrzała, bierno-agresywna i narcystyczna. Co ważne, w sytuacji występowania elementów z różnych kategorii i niemożności wskazania jednego dominującego typu, stawiano diagnozę zaburzeń osobowości mieszanych.
Dane pokazują, że w rzeczywistości cechy powyższych kategorii zaburzeń osobowości często współwystępują ze sobą i w związku z tym wielu pacjentom stawiano diagnozę zaburzeń osobowości mieszanych. Jednak ona z kolei niewiele mówi o funkcjonowaniu danej osoby i trudnościach, z jakimi się ona mierzy. Z drugiej strony osoby spełniające kryteria diagnostyczne tego samego typu mogą bardzo różnić się w swoim funkcjonowaniu ze względu na inną głębokość zdiagnozowanego zaburzenia.
Zmiany w klasyfikacji i rozumieniu zaburzeń osobowości
Klasyfikacja ICD-11 definiuje zaburzenia osobowości, wskazując na występowanie problemów w relacji z samym/samą sobą (w obszarze własnej tożsamości, poczucia wartości, adekwatnego obrazu siebie i kierowania sobą) lub w relacjach z innymi (w zakresie zdolności do utrzymywania bliskich i satysfakcjonujących relacji, rozumienia perspektywy innych osób oraz radzenia sobie z konfliktami). Aby je zdiagnozować, problemy te powinny występować od minimum 2 lat i przejawiać się w sferze emocjonalnej i poznawczej w różnych obszarach życia.
Zaburzenie osobowości będzie określane w odniesieniu do stopnia jego nasilenia jako:
- łagodne (ang. mild),
- umiarkowane (ang. moderate) lub
- głębokie (ang. severe).
Dodatkowo w diagnozie stwierdzane będzie występowanie określonych cech, takich jak:
- negatywna emocjonalność (ang. negative affectivity),
- zdystansowanie (ang. detachment),
- dyssocjalność (ang. dissociality),
- rozhamowanie (ang. disihibition),
- anankastyczność (ang. anankastia) oraz
- wzorzec borderline (ang. borderline pattern).
Oznacza to, że nie będą już diagnozowane opisane powyżej typy zaburzeń osobowości. Zamiast tego, diagnoza będzie wskazywać na głębokość zaburzenia oraz na charakterystyczne dla niego cechy, które mogą ze sobą współwystępować.
Jak rozumieć diagnozę zaburzeń osobowości?
Zaburzenia osobowości tworzą spektrum (zauważ, że obecnie często używa się tego sformułowania w odniesieniu do spektrum autyzmu i w potocznych rozmowach często mówi się: jestem/ktoś jest w spektrum, odnosząc się właśnie do spektrum autyzmu; w rzeczywistości jest to skrót myślowy, tak naprawdę możemy mówić o spektrum w przypadku wielu cech oraz zaburzeń zdrowia psychicznego). O diagnozie decyduje nasilenie cech lub objawów, ich nieelastyczność (czyli to, że podobne nieadaptacyjne wzorce będą występowały w dużym stopniu niezależnie od okoliczności i chęci zmiany), czas występowania oraz to, w jak dużym stopniu utrudniają one funkcjonowanie osoby w różnych obszarach życia.
Wiele osób doświadcza w pewnych okresach tak zwanej huśtawki nastrojów, zmaga się z perfekcjonizmem albo lękiem przed krytyką czy odrzuceniem, ale jednocześnie nie spełnia kryteriów zaburzeń osobowości. Każdy z nas może rozpoznać kawałek siebie w niektórych z tych opisów – to naturalne! Dlatego w przypadku wątpliwości tak istotne jest skorzystanie z pomocy specjalisty.
Pamiętaj, że nie można diagnozować nikogo „na oko” ani używać tego jako argumentu w konfliktach z osobą bliską. Jeżeli podejrzewasz takie trudności u siebie lub u kogoś bliskiego, umów się do specjalisty albo porozmawiaj o takiej możliwości z drugą osobą.
Zaburzenia osobowości nie powinny być używane jako etykietka (on jest narcyzem, on to ma chyba bordera). Takie słowa mogą zniechęcać do skorzystania z pomocy i zwiększać lęk przed ewentualną diagnozą. Narzucanie komuś bliskiemu takiej diagnozy lub wykorzystywanie jej przeciwko komuś jest przejawem stygmatyzacji oraz może być formą przemocy psychicznej.
Jeśli podejrzewasz u siebie zaburzenia osobowości…
Warto umówić się na konsultację do specjalisty i porozmawiać z nim o tym, co cię niepokoi. Jeśli korzystasz obecnie z pomocy w zakresie zdrowia psychicznego, porozmawiaj o tym ze swoim lekarzem, psychologiem lub psychoterapeutą. Diagnoza zaburzeń osobowości może być postawiona z wykorzystaniem odpowiedniego testu psychologicznego (na przykład Ustrukturalizowanego Wywiadu Klinicznego do Badania Zaburzeń Osobowości SCID-5 lub Minnesockiego Wielowymiarowego Inwentarza Osobowości MMPI-2) lub na podstawie obserwacji i szczegółowego wywiadu obejmującego historię życia i pojawiających się objawów.
Podstawową metodą leczenia zaburzeń osobowości jest psychoterapia długoterminowa. Farmakoterapia (czyli przyjmowanie leków psychotropowych, przepisywanych przez lekarza psychiatrę) może działać na objawy towarzyszące (na przykład objawy depresyjne i lękowe, często doświadczane przez osoby cierpiące z powodu zaburzeń osobowości) lub na zaburzenia współwystępujące. W Polsce istnieją również oddziały psychiatryczne specjalizujące się w terapii zaburzeń osobowości. Psychoterapia pomaga zmniejszyć nasilenie objawów, lepiej zrozumieć pojawiające się trudności i ich przyczyny, dostrzec własne zasoby i nauczyć się nowych sposobów radzenia sobie z wyzwaniami życia codziennego.
Bibliografia:
Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders (2024). Geneva: World Health Organization.
International Classification of Diseases Tenth Revision (ICD-10), Sixth Edition, 2019. Geneva: World Health Organization.
International Classification of Diseases, Eleventh Revision (ICD-11) (2022).Geneva: World Health Organization.
The lCD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders: Clinical descriptions and diagnostic guidelines (1992). Geneva: World Health Organization.