Jak pomóc nadmiernie lękowemu dziecku?

Zdarza się, że lęk, którego doświadczają dzieci i nastolatki staje się problemowy. Dzieje się tak, kiedy jego objawy są bardzo intensywne, utrudniają codzienne życie i hamują rozwój. Jak można pomóc dziecku, które doświadcza nadmiernego lęku? Podpowiedzi znajdziesz w artykule.   

 

 

Dzieci mogą odczuwać lęk uogólniony – wówczas nieprzyjemne emocje budzi w nich wiele różnych sytuacji. Mogą też doświadczać fobii. Lęk dotyczy wtedy konkretnego przedmiotu, zdarzenia lub czynności. Niekiedy dzieci silnie obawiają się szkoły, rozmów z innymi ludźmi, rozstania z rodzicami i wielu innych rzeczy. Aby pomóc dziecku poradzić sobie z lękiem, warto poznać jego przyczyny i kontekst sytuacji. Od czego zatem zacząć? 

 

Wspólne poznawanie lęku

Praca nad lękiem powinna zacząć się od poznania go. Najpierw jednak upewnij się, że dziecko potrafi rozpoznawać, rozumieć i nazywać emocje. Możesz mu w tym pomóc,  opisując uczucia i rozmawiając o nich w codziennych sytuacjach: 

• „Mam wrażenie, że ta wiadomość wywołała w tobie niepokój”. 
• „Gdy przyjaciel wyjawia nasz sekret, najczęściej czujemy złość i smutek”. 
• „Miałam dziś stresujący dzień w pracy. Potrzebuję przez chwilę poczytać w ciszy, żeby ochłonąć”. 

Dziecko powinno wiedzieć, że istnieje strach, zmartwienie, niepokój, nieufność, napięcie, nieśmiałość, zawstydzenie, panika, przerażenie itd. Możecie również stworzyć „skalę zaniepokojenia”, na której dziecko będzie zaznaczało poziom odczuwanego przez siebie lęku. Na skali mogą się znaleźć takie punkty jak: odprężony, niepewny, odrobinę niespokojny, niespokojny, bardzo niespokojny, skrajnie niespokojny. Dzięki temu dziecko zyska większą świadomość swoich stanów emocjonalnych i ich natężenia. 

 

W jaki sposób lęk wpływa na dziecko?

Obserwujcie i rozmawiajcie o tym, w jaki sposób lęk wpływa na dziecko. Wpływ ten można zauważyć w następujących obszarach: 

• Myśli – kiedy odczuwamy lęk (a niekiedy ma to miejsce niemal przez cały czas), nasze myśli skupiają się głównie na zagrożeniu i niebezpieczeństwie. Lęk automatycznie wywołuje niespokojne myśli, które ten stan niepokoju podtrzymują. Dziecko doświadczające nadmiernego lęku może mieć natrętne myśli o nieszczęściach, jakie mogą mu się przytrafić. Powiedz dziecku, że to zupełnie normalne, że kiedy jest zestresowane, wszędzie widzi zagrożenie. Te myśli zwykle nie są prawdą, lecz sygnałem, że znajdujemy się pod wpływem stresu.   
• Ciało – lęk odczuwamy również w ciele. Kiedy się boimy, nasze ciało przygotowuje się na zagrożenie. Możemy wówczas: szybko oddychać, czuć ściskanie w brzuchu, trząść się, czuć sztywnienie mięśni, doświadczać zawrotów głowy, oblewać się potem, dygotać, może też pojawić ból głowy lub brzucha. Te i inne objawy nie są niebezpieczne, nie stanie nam się krzywda. Są po prostu reakcją ciała, które przygotowuje się do walki lub ucieczki. 
• Zachowanie – kiedy czujemy lęk, możemy niespokojnie się wiercić, kręcić bez celu po pokoju, płakać, kurczowo przywierać do bliskich, zastygać itd. Częstą konsekwencją odczuwania nadmiernego lęku jest podejmowanie zachowań, które pomagają unikać tego, czego się obawiamy. Możesz pokazać dziecku zdjęcie przestraszonego kota lub psa. Porozmawiajcie o tym, że wszyscy odczuwamy lęk i to zupełnie normalne, że wpływa on na nasze ciało i zachowanie. 

Kiedy dziecko będzie już świadome tego, w jaki sposób lęk wpływa na jego myśli, emocje i zachowanie, możesz pokazać mu występujący między nimi związek. Pomocne będzie codzienne omawianie sytuacji, w których odczuwacie lęk. Oto prosty schemat: 

1. Co się stało? Sytuacja: Nauczycielka poprosiła, żebym rozwiązał zadanie na tablicy. 
2. Co pomyślałem? Myśli: Na pewno się ośmieszę. Dostanę złą ocenę. 
3. Co poczułem? Emocje: Lęk, nieśmiałość, zawstydzenie. 
4. Co zrobiłem? Zachowanie: Powiedziałem, że jestem nieprzygotowany, choć tak naprawdę przeczytałam wczoraj omawiany na lekcji rozdział. 

Dzięki tego rodzaju rozmowom dziecko dostrzeże powiązanie między sytuacjami, w jakich się znajduje, swoimi myślami i uczuciami oraz zachowaniem, jakie podejmuje. 

 

Pomóż dziecku zmienić sposób myślenia

Osiągnięcie umiejętności myślenia w sposób spokojny, trafny i konstruktywny bywa trudnym zadaniem, również dla dorosłych. Jest to jednak bardzo ważne, ponieważ pomaga przezwyciężyć nadmierny lęk. Pomóż swojemu dziecku nauczyć się podważać błędne i nieprawdopodobne myśli oraz przekonania. To zwykle one odpowiadają za to, że dziecko czuje się zaniepokojone.  

Porozmawiajcie o często występujących błędach w myśleniu. Najczęściej są to: 

• Wyolbrzymianie możliwości wystąpienia niebezpieczeństwa – osoby, które odczuwają nadmierny lęk, często sądzą, że na pewno stanie się coś złego. Przykładowo, dziecko, którego mama spóźnia się z odebraniem go z zajęć, może sądzić, że z pewnością doszło do groźnego wypadku. W rzeczywistości jednak, choć wypadki się zdarzają, najczęściej przyczyny spóźnienia są błahe. 

• Wyolbrzymianie następstw zdarzeń – osoby, które odczuwają nadmierny lęk nie tylko sądzą, że przytrafi im się coś strasznego, ale też są przekonane, że gdy tak się stanie, skutki tego będą tragiczne. Dziecko może np. obawiać się, że zapomni o pracy domowej, a jeśli tak się stanie, nauczycielka będzie na niego bardzo zła, klasa będzie się z niego śmiała, a ono samo będzie czuło się tragicznie. Najczęściej jednak skutki nieprzyjemnych zdarzeń nie są tak bolesne i można sobie z nimi poradzić. 

Najważniejsze pytanie brzmi: jak pomóc dziecku zmienić negatywne przekonania, które podtrzymują jego lęk? Przede wszystkim warto pamiętać o tym, że nikt nie kontroluje w pełni swoich myśli, przekonań ani uczuć. Celem naszych działań powinno być więc wspieranie dziecka w zmianie jego skrajnych przekonań – tak aby stały się adekwatne do sytuacji. W niektórych momentach odczuwanie lęku jest zupełnie zrozumiałe. Dziecko nie powinno sądzić, że to coś złego. Najważniejsze, by potrafiło panować nad lękiem nadmiernym i nieadekwatnym do sytuacji. Ważne również, aby wiedziało, że lękowe myśli można zastąpić tymi, które przynoszą spokój. Jak to zrobić? 

• Sprawdzajcie dowody – kiedy dziecko dzieli się z tobą lękową myślą, przeanalizujcie dowody na jej prawdziwość. Przykładowo, dziecko obawia się, że nowy wychowawca okaże się niemiły i surowy. Dowody na prawdziwość tej myśli możecie zebrać, odpowiadając na następujące pytania: Ile razy do tej pory okazywało się, że nauczyciel był wrogo nastawiony do uczniów? Czy jest to coś, co wydarza się często? Jaka może być inna możliwość? Czy gdybym dowiedział się, że mój kolega będzie miał nowego wychowawcę, też uważałbym, że na pewno okaże się on niemiły i surowy 
• Rozmawiajcie o dowodach – jeśli zebrane dowody podważają obawy dziecka, porozmawiajcie o tym. Określcie nowe, bardziej racjonalne przekonanie, np.: kiedy kogoś nie znamy, możemy tworzyć różne wyobrażenia o tym, jaki on będzie. To normalne, że niewiadoma wzbudza niepokój. Najczęściej jednak okazuje się, że nowe osoby są całkiem miłe. Większość nauczycieli w mojej szkole jest przecież życzliwa. 
• Rozmawiajcie o konsekwencjach trudnych zdarzeń – my, dorośli, często skupiamy się tylko na tym, by udowodnić dziecku, że nie ma się czego bać. Jednak takie usilne tłumienie lęku dziecka i nierozmawianie o tym, czego tak naprawdę ono się obawia, wbrew pozorom może ten lęk potęgować. Rozmawiajcie otwarcie o tym, czego dziecko się boi. Zapytaj: „Co się stanie, jeśli faktycznie dojdzie do tego, czego się obawiasz?”. Możliwe, że w odpowiedzi usłyszysz kolejne, typowo lękowe myśli. Dziecko może odpowiedzieć: „Będę źle się czuł w klasie”, „Będę bał się załatwiać różne sprawy” itd. Wówczas warto znów poszukać dowodów na prawdziwość tych myśli, np.: „Czy tylko zachowanie nauczyciela ma wpływ na to, jak się czujesz w klasie?” itd. Dobrą strategią jest też rozmawianie o tym, co można zrobić, jeśli obawy dziecka się sprawdzą. 
• Istnieje wiele różnych pytań, którymi można się posłużyć, gdy dziecko odczuwa nadmierny lęk. To, które z nich okażą się przydatne, zależy od konkretnej sytuacji, wieku dziecka czy typu myśli. Przydatne pytania to np.: Co innego może się wydarzyć? Czy nie wyciągam pochopnych wniosków? Czy dowody wskazują na to, że myślę poprawnie? Co najprawdopodobniej się wydarzy? Czy dam sobie radę, jeśli dojdzie do tej najgorszej rzeczy? Jak to się może skończyć? Co będę o tym myśleć za miesiąc lub za rok? Czy mogę inaczej wyjaśnić to, jak zachowała się ta osoba? Czy coś podobnego stało się w przeszłości? Czy coś takiego często przydarza się innym? Czy mam jakiś wpływ na to, co się stanie? Czy doceniam swoje zdolności do radzenia sobie z takimi sytuacjami? Czy nie jestem dla siebie zbyt surowy? 
• Zachęcaj dziecko do mierzenia się z sytuacjami wywołującymi jego lęk. To zupełnie naturalne, że dziecko stara się unikać aktywności, które wywołują jego lęk. Takie działanie łagodzi obawy, ale tylko na krótką chwilę. Dopóki dziecko będzie unikać danej sytuacji, nie przezwycięży swoich lęków. Dlatego wspieraj je w stopniowym stawianiu czoła trudnym sytuacjom. Nie wywieraj nacisku i presji. Działajcie na zasadzie małych kroków. Jeśli jest ci trudno, pamiętaj, że robisz to dla dobra dziecka.
• Poza zgodą na unikanie trudnych sytuacji, rodzice podejmują też inne nieprzydatne strategie. Jedną z nich jest nadmierne uspokajanie dziecka. Ciągłe powtarzanie, że wszystko będzie dobrze i nie ma się czego bać zwykle nie przynosi oczekiwanych efektów. Uczy zaś dziecko, że jedynym sposobem na opanowanie lęku jest otrzymanie pomocy i wsparcia od innych osób. Najlepszą strategią jest pokazywanie dziecku, jak może samodzielnie sobie poradzić. 
• Zdarza się również, że rodzice starają się nadmiernie angażować w sprawy dziecka i sterować jego wyborami. Utrwala to w dziecku przekonanie, że jest bezsilne, nieskuteczne i bezradne. Osłabia to jego pewność siebie i podtrzymuje lęk. Pozwól dziecku uczyć się na własnych błędach i wspieraj je w radzeniu sobie z nimi. Celebrujcie wspólnie sukcesy i rozmawiajcie o trudnych emocjach pojawiających się w momentach niepowodzeń. 
• Dobrymi strategiami jest również zauważanie sytuacji, w których dziecko stawia czoło swoim lękom i wyrażanie uznania, podpowiadanie dziecku, jak można radzić sobie w danej sytuacji, panowanie nad własnymi emocjami, pozwalanie dziecku na doświadczenie naturalnych konsekwencji swoich działań oraz dawanie mu dobrego przykładu. 

Opisane sposoby wspierania dziecka stanowią spójną całość. Warto również pamiętać, że w każdym momencie życia dobrze jest dbać o relaksację. Kiedy dziecko przeżywa nadmierny lęk, staje się to szczególnie ważne. Od was zależy, czy wybierzecie słuchanie kojącej muzyki, głębokie oddychanie, ćwiczenia rozluźniające mięśnie, jogę, masaż, mindfulness czy inne aktywności.  

 

 

Bibliografia:

Rapee R., Wignall A., Spence S., Cobham V., Lyneham H. (2024). Lęk u dzieci. Poradnik z ćwiczeniami, Kraków.